Vliegende apen-pionnen gebruikt in manipulatie.
In een narcistische dynamiek sta je zelden alleen tegenover één persoon. Wat zich afspeelt, is vaak breder, diffuser en moeilijker te benoemen: een netwerk van mensen die, bewust of onbewust, het verhaal van de narcist mee dragen. Deze mensen worden vaak "vliegende apen" genoemd. Een term die scherp klinkt, maar zelden het volledige verhaal vertelt. Niet kwaadaardig, wel ingezet.
De meeste vliegende apen handelen niet uit slechte intentie. Ze zien een geloofwaardige versie van de werkelijkheid. Ze horen een verhaal dat klopt binnen wat hen getoond wordt. Soms zien ze kwetsbaarheid of verontwaardiging en reageren ze hierop vanuit empathie.
Wat ze niet zien, is de onderlaag. De manipulatie. De verdraaiing. De subtiele verschuivingen van waarheid.
En dus doen ze wat voor hen logisch voelt: ze luisteren, reageren, beschermen.
Zonder te beseffen dat ze daarmee deel worden van een dynamiek die iemand anders schaadt.
Marionetten in een spel dat ze niet zien
Wat vaak over het hoofd wordt gezien, is dat deze mensen zelden de regie hebben. Ze bewegen mee in een spel waarvan ze de regels niet kennen. De informatie die ze krijgen, is gekleurd. De emoties die ze zien, zijn gestuurd. De conclusies die ze trekken, lijken logisch, binnen de dynamiek wat hen getoond wordt. In die zin zijn vliegende apen vaak geen bewuste medespelers, maar marionetten in een dynamiek die zich grotendeels buiten hun bewustzijn afspeelt. Niet omdat ze geen eigen wil hebben,maar omdat ze niet zien dat er aan de touwtjes wordt getrokken.
Hun onvermogen om te zien wat er speelt, maakt jouw waarheid niet minder waar. Alleen eenzamer.
Onwetendheid, vertrouwdheid en wat werd doorgegeven
Wat deze dynamiek zo krachtig maakt, is dat ze zelden op zichzelf staat. Onwetendheid, vertrouwdheid en intergenerationele overdracht zijn nauw met elkaar verweven. Veel mensen bewegen binnen een kader dat ze nooit bewust hebben gekozen. Wat ze zien en geloven, is gevormd door wat voor hen altijd "normaal" is geweest. Binnen familiesystemen waar bepaalde patronen generaties lang aanwezig zijn. Gedragingen zoals:
- Het ontkennen van gevoelens
- Het vermijden van conflict
- Het verdraaien van realiteit
- Beschermen van een imago
In deze families voelt dit voor de meesten vanzelfsprekend. Het gedrag van de toxische persoon vertoont daarbij vaak gelijkenissen met dat van één of beide ouders. Niet als een exacte kopie, maar als een voortzetting van onderliggende patronen: hoe er met emoties wordt omgegaan, hoe verantwoordelijkheid wordt vermeden, hoe controle wordt uitgeoefend.
Wat nooit benoemd werd, blijft bestaan.Wat niet doorbroken werd, wordt doorgegeven.
En zo ontstaat een systeem waarin mensen niet noodzakelijk kiezen voor onwaarheid, maar simpelweg niet geleerd hebben om ze te herkennen.
Triangulatie: verdeeldheid als strategie
Binnen deze dynamiek speelt vaak ook triangulatie een rol. De narcist communiceert zelden rechtstreeks en zuiver, maar betrekt anderen bewust en subtiel in het verhaal, om invloed uit te oefenen. Informatie wordt gefilterd, verdraaid of selectief gedeeld. Mensen worden tegen elkaar uitgespeeld, zonder dat ze zich daarvan bewust zijn. Zo ontstaat verwarring, verdeeldheid en een realiteit waarin niemand nog het volledige beeld ziet. Ik werk dit meer uit in het artikel 'Triangulatie'.
Voor de omgeving voelt het vaak alsof ze reageren op feiten. In werkelijkheid reageren ze op een geconstrueerd verhaal.
Wanneer de waarheid te groot wordt om te dragen
Soms gaat het niet alleen over wat er nu gebeurt, maar over wat daardoor zichtbaar wordt over het verleden.
Wanneer het gedrag van een toxische persoon herkenning oproept, en die herkenning onvermijdelijk wijst naar één van de ouders, kan er iets ontstaan wat bijna niet te bevatten is.
Want dan komt niet alleen het heden in beweging, maar ook het beeld van het gezin waarin iemand is opgegroeid.
Eén ouder die als moeilijk, kritisch of nooit tevreden werd ervaren.
Een andere ouder die werd gezien als lief, zachtaardig, dragend. Maar wat vaak niet gezien werd, is de prijs die betaald werd voor die zachtheid.
- Dat dragen betekende verdragen.
- Dat zachtheid soms hand in hand ging met jarenlang incasseren.
- Dat iemand die geliefd en bewonderd werd, misschien ook ongelooflijk heeft geleden.
Meestal in stilte, zonder dat iemand de volledige draagwijdte zag. En precies daar wordt het ondraaglijk. Want als dat waar is, dan betekent het dat iemand die zo gekoesterd werd, zoveel heeft moeten doorstaan…zonder dat het echt gezien werd. Dat besef breekt iets open. Niet alleen over de ander, maar over het hele verleden. En voor velen is dat te groot.
Niet omdat ze de waarheid niet aankunnen, maar omdat ze dan ook moeten voelen wat nooit gevoeld werd.
Omdat ze dan moeten kijken naar wat altijd buiten beeld bleef.
En dus wordt het niet gezien. Niet omdat het er niet is. Maar omdat het alles zou veranderen.
De pijn van onzichtbaarheid
Voor wie zich losmaakt uit narcistisch misbruik, zit de diepste verwarring vaak niet alleen in wat er gebeurd is. Het zit ook in hoe de omgeving daarop reageert. Wanneer jouw ervaring in twijfel wordt getrokken, geminimaliseerd wordt of simpelweg niet wordt erkend, ontstaat er een tweede, stillere pijn.
Die van alleen staan in iets wat voor jou zo helder is. Die van weten wat waar is, zonder dat het mee gedragen wordt.
De ruimte tussen begrip en begrenzing
Er kan een moment komen waarop je niet alleen boosheid voelt, maar ook iets anders. Mededogen.
Omdat je begint te zien dat ook zij bewegen binnen een kader dat hen beperkt.
Dat sommigen niet alleen beïnvloed worden, maar zelf gevormd zijn door patronen die hen geleerd hebben:
- niet te kijken
- niet te voelen
- niet te bevragen
En dat besef kan rauw zijn.
De vraag die dan opkomt: Zal de waarheid ooit bij hen landen? Misschien wel. Maar misschien ook nooit.
En precies daar ligt jouw grens. Want jouw heling kan niet afhangen van hun bewustwording.
Je hoeft niet te blijven wachten tot iemand ziet wat jij al lang weet. Begrip mag bestaan. Maar het mag je niet vasthouden. Je hebt de keuze om de cirkel te doorbreken.
Zien wat er speelt, verandert alles. Het haalt je uit de verwarring, maar plaatst je ook buiten het systeem.
En dat kan eenzaam voelen. Maar het is ook de plek waar vrijheid begint.
Waar jij kiest om niet langer mee te bewegen in wat niet klopt. Waar jij stopt met jezelf uitleggen aan wie niet kan of wil zien. Daar ontstaat iets nieuws. Iets van jou. Je verlaat dan geen mensen. Je verlaat een werkelijkheid die niet klopt.